Viðbætanleiki

Ég bjó fyrir mörgum árum til nýyrði. Viðbætanleiki er orðið sem ég hef notað fyrir hugtakið "additionality" (ég sendi þetta meira að segja inn í Árnastofnun).

Ein algengasta gagnrýnin á kolefniseiningar er sú að fyrirtæki fái umbun fyrir aðgerðir sem þau hefðu hvort sem er ráðist í. Stundum á sú gagnrýni rétt á sér. Einmitt þess vegna er viðbætanleiki eitt mikilvægasta hugtakið á kolefnismörkuðum.

Í grunninn snýst viðbætanleiki um eina einfalda spurningu. Átti loftslagsávinningurinn sér stað vegna kolefnisverkefnisins, eða hefði hann orðið hvort sem er? Spurningin kann að hljóma fræðileg, en þegar fjárfestingar, kolefniseiningar og loftslagsfullyrðingar fyrirtækja byggja á svarinu verður hún afar raunveruleg.

-Hugsum okkur verksmiðju sem skiptir út gömlum katli fyrir nýjan og orkunýtnari búnað. Orkunotkun

minnkar, rekstrarkostnaður lækkar og fjárfestingin borgar sig á fáum árum. Losun dregst vissulega saman, en fjárhagslegu rökin ein og sér hefðu líklega dugað til að réttlæta verkefnið. Á fyrirtækið þá jafnframt að fá kolefniseiningar?

Flestir myndu segja nei.

Losunarsamdrátturinn er raunverulegur, en ákvörðunin hefði að öllum líkindum verið tekin hvort sem er.

Berum það saman við verkefni þar sem fjárhagurinn gengur ekki upp án tekna af kolefniseiningum. Tæknin er dýrari, endurgreiðslutíminn of langur eða áhættan of mikil til að fjárfesting teljist skynsamleg. Þá verða kolefnistekjur hluti af þeirri ástæðu að verkefnið verður yfirhöfuð að veruleika. Loftslagsávinningurinn fylgir þá ekki aðeins verkefninu heldur byggir hann á því.

Þetta er kjarninn í viðbætanleika.

Fyrir verkefnaþróunaraðila er þetta oft erfiðasti hluti vottunarferlisins. Það er ekki nóg að sýna fram á að verkefnið dragi úr losun eða bindi kolefni. Einnig þarf að sýna fram á að þessi ávinningur hefði með öllum líkindum ekki orðið við hefðbundnar markaðsaðstæður. Þess vegna þarf að skoða gildandi lög og reglur, fjárhagslega arðsemi, það sem telst almenn framkvæmd í viðkomandi geira og þær hindranir sem komu í veg fyrir að verkefnið yrði að veruleika án kolefnisfjármögnunar.

Þar lenda mörg aðlaðandi verkefni í vandræðum. Ekki vegna þess að þau hafi ekki jákvæð umhverfisáhrif, heldur vegna þess að þau geta ekki sýnt fram á viðbætanleika. Ný sólarorkustöð getur framleitt hreina raforku, en ef fjárfestingin var þegar arðbær án kolefnistekna veikjast rökin fyrir útgáfu kolefniseininga verulega. Sama gildir ef lög krefjast þegar sambærilegra aðgerða. Þá er hætta á að verið sé að umbuna fyrir að uppfylla lagaskyldu frekar en að skapa nýjan loftslagsávinning.

Þetta er oft misskilið utan kolefnismarkaða. Sumir líta á viðbætanleika sem óþarfa skrifræði sem tefji loftslagsverkefni. Í raun gegnir hann allt öðru hlutverki. Hann ver trúverðugleika markaðarins og þeirra sem kaupa kolefniseiningar.

Sérhver kolefniseining endar sem hluti af einhverri loftslagsfullyrðingu. Hún getur birst í sjálfbærniskýrslu fyrirtækis, loftslagsstefnu, CORSIA-skyldum flugrekanda eða kynningu fyrir fjárfestum. Ef verkefnið sem liggur að baki gat ekki sýnt fram á viðbætanleika veikist fullyrðingin sjálf. Kaupandinn kann að hafa keypt eininguna í fullri góðri trú, en trúverðugleiki loftslagsáhrifanna stendur engu að síður á veikari grunni.

Þess vegna verja sterk verkefni jafnmikilli vinnu í að skilgreina grunnlínuna og þau gera í að lýsa verkefninu sjálfu. Þau útskýra hvað hefði gerst án kolefnisfjármögnunar, hvaða reglur giltu, hvort verkefnið væri þegar orðin almenn framkvæmd og hvaða fjárhagslegar eða tæknilegar hindranir stóðu í vegi fyrir framkvæmd. Útkoman er sjaldnast spennandi saga. Hún eru sönnunargögn.

Veik verkefni fara yfirleitt hina leiðina. Þau beina allri athyglinni að jákvæðu niðurstöðunni en forðast óþægilegu spurninguna um hvort niðurstaðan hafi í raun verið óhjákvæmileg. Ásetningur kemur í stað greiningar, forsendur í stað gagna og almenn umhverfisorðræða í stað staðfestanlegra raka. Verkefnið getur enn verið umhverfislega gagnlegt, en það á ekki endilega rétt á kolefniseiningum.

Það þýðir ekki að viðbætanleika eigi að beita til að hafna metnaðarfullum loftslagsverkefnum. Þvert á móti. Því fyrr sem prófið er framkvæmt, þeim mun sterkara verður verkefnið. Þróunaraðilar finna veikleika áður en miklum tíma og fjármagni hefur verið varið. Kaupendur geta treyst því betur að kolefniseiningarnar sem þeir kaupa endurspegli raunverulegan loftslagsávinning en ekki bókhaldslega tilhliðrun. Markaðurinn í heild verður trúverðugri vegna þess að veikar fullyrðingar eru stöðvaðar áður en þær komast í umferð.

Viðbætanleiki er því ekki hindrun fyrir kolefnisfjármögnun. Hann er ein af forsendunum fyrir því að kolefnismarkaðir geti starfað með trúverðugum hætti. Án hans verða þeir lítið annað en markaður fyrir umhverfisaðgerðir sem hefðu hvort sem er átt sér stað.

Kolefnismarkaður sem byggir á sögum mun fyrr eða síðar glata trausti. Kolefnismarkaður sem byggir á sönnunargögnum á möguleika á að ávinna sér það.