Kolefnisjöfnun á Íslandi: varnaðarorð

Grænþvottur er algeng ásökun verkefna sem ljúga eða stórlega ýkja um jákvæð umhverfisáhrif

Íslenski valkvæði kolefniseiningamarkaðurinn hefur þróast hratt síðustu ár, knúinn áfram af auknum þrýstingi á fyrirtæki að sýna fram á loftslags- og mótvægisaðgerðir og aukin krafa um vegferðina að kolefnishlutleysi.

En þegar litið er yfir sögu markaðsins á Íslandi kemur ákveðið mynstur í ljós: stór orð, veik aðferðafræði og mjög mismunandi gæði verkefna. Þessi grein fjallar eingöngu um hinn valkvæða markað kolefniseininga, ekki lögbundna losunarmarkaði, losunarheimildir eða ETS-kerfi.

Helstu verkefni

Íslensk kolefnisjöfnun á sér nokkra sögu í skógrækt, landgræðslu og síðar nýrri loftslagsverkefnum, en síðustu ár hafa gæði, aðferðafræði og trúverðugleiki verkefna verið mjög mismunandi.

Kolviður var fyrsta stóra íslenska loftlagsverkefnið sem náði almennri útbreiðslu og gegndi mikilvægu táknrænu hlutverki í að kynna “kolefnisbindingu” fyrir almenningi og fyrirtækjum. Hins vegar byggði markaðurinn lengi vel meira á trausti og góðum ásetningi en raunverulega ströngum alþjóðlegum vottunum, mælingum og reglubundinni sannprófun.

Enn þann dag í dag er Kolviður ekki með formlega skráðar vottaðar kolefniseiningar í þeim skilningi sem notaður er hér né innan hins almenna iðnaðar ábyrgrar kolefnisjöfnunar. Til dæmis uppfyllir Kolviður ekki eina af grunnstoðum ábyrgrar kolefnisjöfnunar eins og hún er skilgreind hjá ICROA, GHG Protocol, Verra, ISO 14064 og íslenska ÍST TS 2022:92 staðlinum um ábyrga kolefnisjöfnun. [0, 9]

Sú grunnstoð felur meðal annars í sér ómerkileg smáatriði eins og að skrá hverja vottaða kolefniseiningu aðeins einu sinni í opinbera loftslagsskrá (Verra Registry eða ICR t.d.) og þegar einingin er nýtt, að afskrá hana formlega aðeins einu sinni úr þeirri skrá. Kemur í ljós að það er fremur mikilvægt, annars auðvelt að tvítelja og tvínýta sömu kolefniseininguna og losunarminnkunina.

Síðar komu fram verkefni sem lofuðu mjög stórum loftslagsáhrifum en byggðu á veikri eða mjög óbeinni kolefnisrökfræði.

SoGreen (nú Katla Carbon) byggði (og virðist byggja enn) á löngum, flóknum og óbeinum líkanforsendum um menntun stúlkna, breytingar á fæðingartíðni og forðaða framtíðarlosun yfir áratugi, fremur en áreiðanlega og vísindalega mælda losunarminnkun. Verkefnið kann að hafa samfélagslegt virði (þó undirritaður telur að verkefnið sé að vísu afar vafasamt siðferðislega líka, en slíkar vangaveltur fara utan við efni þessa minnisblaðs). 

Frá sjónarhorni kolefnismarkaða var þetta hins vegar fyrst og fremst sögudrifið forðunarverkefni með samfélagslegu ívafi, skreytt tilfinningaþrungnum myndum af forsprakka verkefnisins, Guðnýju Nielsen, með mismunandi hópum stúlkna í Afríku. Verkefnið reiðir sig á tilgátur um framtíðina fremur en mælanlega kolefnislosun í nútímanum, allt sett saman í drögum aðferðafræði sem hefur aldrei opinberlega verið skráð né samþykkt af neinni stofnun.

Þetta stöðvaði verkefnið þó ekki frá því að taka við greiðslu fjölda stuðningsaðila (sem dæmi EFLA, Landsbankinn og Sjóvá), sumir hverjir sem staðhæfðu stoltir að þeir væru nú þegar að “kolefnisjafna sína losun með menntun ungra stúlkna”, álíka jafn hættuleg staðhæfing og Spotify gerði með Running Tide (sjá fyrir neðan) eða Olís og Orkan gerðu með “jafnaðu þig á dælunni” slagorðunum sem Neytendastofa sektaði báða aðila fyrir.[1, 2, 3]

VAXA fór aðra leið, en lenti í svipuðum trúverðugleikavanda. Hugmyndin var að Spirulina fæðubótarefni, framleitt á Íslandi, kæmi næringarlega í stað nautakjöts annars staðar í heiminum og forðaði þannig framtíðarlosun frá búfjárrækt þar.

Verkefnið þróaði sína eigin aðferðafræði og setti fram fræðilegar loftslagsfullyrðingar upp á tæplega 7 milljón tonn CO2íg. árlega. Slíkar fullyrðingar eru gríðarlegar í umfangi, sérstaklega þegar þær eru bornar saman við raunverulegt umfang starfseminnar á Íslandi, sem byggði á tiltölulega litlu framleiðslurými við Hellisheiðarvirkjun og mælingum á framleiðslu Spirulina í kílóum fremur en raunverulega mældum samdrætti í nautgriparækt eða kjötframleiðslu annars staðar í heiminum.

Þótt verkefnið hafi tæknilega séð fengið staðfestingu innan ICR og frá vottunarstofunni Earthood, þá byggði verkefnið fyrst og fremst á hegðunarbreytingum, næringarlíkönum og tilgátum um staðgöngu mataræðis fremur en beinum mælingum á losunarsamdrætti. Verkefnið sannreyndi í raun aðeins magn Spirulina sem framleitt var, næringargildi þess og ákveðna framleiðsluþætti, en ekki hvort nauta-kjötsneysla hefði í raun minnkað, hvort nautgripaframleiðsla hefði dregist saman eða hvort raunveruleg losun hefði verið forðuð / minnkuð í reynd. Kjarninn í loftslagsfullyrðingunni var því ekki mæld losunarminnkun heldur mjög löng orsakakeðja: að sambærilegt næringargildi myndi leiða til breytinga á mataræði sem síðan myndu að lokum draga úr losun frá búfjárrækt.

Sönnunarfærslan fyrir þeirri staðgöngu var jafnframt afar þunn. Að sýna fram á svipað magn próteina, járns og B12 vítamíns er ekki það sama og að sýna fram á raunverulega tilfærslu á alþjóðlegri nautakjötsneyslu eða samdrátt í framleiðslu nautgripa. Þar lá helsti veikleiki verkefnisins. Fyrir marga markaðsaðila varð bilið milli raunverulegs umfangs starfseminnar á Íslandi og stærðar kolefnisfullyrðinganna einfaldlega of mikið.

Mögulega þess vegna virtist verkefnið staðna og er nú enn stöðvað á ICR með titilinn “Project is under assessment”. Þá virðist einnig sem engir kaupendur hafi afskráð sínar einingar úr verkefninu frá árinu 2024, sem bendir til þess að markaðurinn sjálfur hafi átt erfitt með að treysta loftslagsfullyrðingunum til fullrar og ábyrgðar kolefnisjöfnunar. [4]

Running Tide varð líklega stærsta viðvörunardæmið í sögu íslenska kolefnismarkaðarins. Mikill metnaður, gríðarleg fjölmiðlaumfjöllun og risastórar framtíðarforsendur sköpuðu sterka ímynd um byltingarkennda kolefnisbindingu í hafi. En aðferðafræðin (einnig skrifuð af þeim sjálfum!) reyndist þunn, afhending kolefniseininga óljós (þrátt fyrir mikla framtíðarsölu, meðal annars til Spotify sem staðhæfði stórum að hafa nú þegar kolefnisjafnað með Running Tide!) og verkefnið hrundi að lokum út frá skorti á vísindalegum grunni og harða (en sanngjarna) umfjöllun Heimildarinnar. Málið skaðaði verulega traust margra á mótvægisverkefnum og sýndi hversu hratt markaðssetning getur farið fram úr vísindalegum styrkleika. [5]

Þegar litið er yfir íslenska valkvæða markaðinn standa því tiltölulega fá verkefni eftir, sem hafa byggt á einföldum, skiljanlegum og mælanlegum loftslagsaðgerðum, og hafa nýtt til þess vel ígrundaðar heimildir og aðferðafræði sem byggir á áratuga reynslu og vísindalegum gögnum.

Örfá verkefni standa þar upp úr

YGG Carbon stendur líklega sterkast miðað við mörg önnur verkefni á markaðnum (kaupendur telja Norðursigling, Norðurál, Íslandsbanki and Deloitte). Þar er byggt á hefðbundnari skógræktar- og kolefnisrökfræði með skýrari tengingu milli aðgerðar, kolefnisbindingar og framtíðareininga. Þótt um framtíðarbindingu sé að ræða er verkefnið mun nær hefðbundnum alþjóðlegum kolefnismörkuðum en mörg af þeim frásagnardrifnu verkefnum sem áður hafa verið kynnt á Íslandi. [6, 10]

Ísorka er einnig afar sterkt dæmi um raunverulegt íslenskt kolefnisminnkunarverkefni sem býður vottaðar, virkar kolefniseiningar. Verkefnið er vottað, skráð, sannreynt og byggir á raunverulegri, mældri kolefnisminnkun innan Íslands sem byggir á áreiðanlegum, sannreyndum stuðlum um losunaráhrif jarðefnaeldsneytis ásamt skráðu magni kílóvattstunda sem fara í gegnum hleðslustöðvar á Íslandi.

Heiðursverðlaun fær Festi með verkefni sitt Festi Fjarðarhorn gert með Skógarkolefi og í samráði við ICR og var eitt af þeim fyrstu. Spennandi verður að sjá hvað gerist þar.

Einingarnar eru allar skráðar í hina opinberu loftlagsskrá Verra Registry, og ef einingar eru nýttar sést afskráningin þar. Verkefnið hefur þegar selt þúsundir eininga (kaupendur telja Haga, Verkís, BL, Pipar/TBWA, Hópbíla, Reiti fasteignafélag ofl.) og sýnir þetta að íslensk fyrirtæki eru tilbúin að greiða fyrir trúverðug innlend loftslagsverkefni. [7]

(ATH að undirritaður er forsprakki vottunarferilsins fyrir Ísorkuverkefnisið og verður því að teljast hlutdrægur á umræðuefnið).

Næst á dagskrá

Á Íslandi eru nokkur verkefni að þróast tengd votlendinu, eitt tilraunaverkefni frá Votlendissjóði, sem nýtir alþjóðlega votlendisaðferðafræði frá Verra og nokkur verkefni til viðbótar frá Landi og Skógi, sem koma til með að nýta Mýrkol aðferðafræðina, sem hönnuð hefur verið innanhús í samstarfi við ICR.

Það sem aðgreinir Votlendissjóð frá mörgum fyrri verkefnum er fyrst og fremst varfærni, vísindaleg nálgun og áhersla á raunverulegar mælingar fremur en stórar frásagnir eða fræðileg framtíðarlíkön. Verkefnið byggir á vel þekktri loftslagsrökfræði: framræst votlendi losar kolefni og endurheimt votlendis dregur beint úr þeirri áframhaldandi losun.

Verkefnið hefur lagt mikla áherslu á grunnmælingar og gagnasöfnun áður en farið er í útgáfu kolefniseininga. Þar má meðal annars nefna tveggja ára grunnmælingatímabil með tugum sjálfvirkra vatnshæðarmæla sem mæla og skrá stöðuna á fimm sekúndna fresti. Slík nálgun er mun nær hefðbundnum vísindalegum umhverfisverkefnum en mörgum þeim loftslagsverkefnum sem áður hafa komið fram á íslenskum valkvæðum kolefnismarkaði.

Þá er einnig mikilvægt að nefna að Votlendissjóður stöðvaði sjálfur sölu og markaðssetningu á „kolefnisjöfnun“ þar til hægt væri að byggja verkefnið upp með raunverulegum vottuðum kolefniseiningum og traustari aðferðafræði. Það eitt og sér bendir til ákveðinnar fagmennsku og skilnings á því hvert markaðurinn er að þróast: frá almennum loftslagsyfirlýsing um yfir í sífellt meiri kröfur um gagnsæi, mælanleika og sannprófanlegar einingar. [8]

Einnig er vert að fylgjast með þróun Heartwood Afforested Land verkefnisins, sem stefnir að stórri, alþjóðlega vottaðri skógræktaruppbyggingu á Íslandi undir Verra VCS kerfinu. Ólíkt mörgum eldri íslenskum skógræktarverkefnum er verkefnið byggt frá upphafi með alþjóðlegar kröfur um grunnmælingar, viðbætanleika, sannprófun, skráningu og langtímaeftirlit í huga.

Verkefnið nýtir VM0047 aðferðafræði Verra fyrir skógrækt og endurheimt lands og hefur jafnframt skoðað samþættingu við votlendisaðferðafræði fyrir framræst svæði innan verkefnisins. Það sem gerir verkefnið áhugavert er ekki bara umfangið heldur einnig sú staðreynd að það reynir frá byrjun að tengja íslenska skógrækt við raunverulegan alþjóðlegan kolefnismarkað fremur en eingöngu innlenda frásögn um „kolefnisbindingu“.[11]

Niðurstaðan er einföld. Íslenski valkvæði kolefnismarkaðurinn hefur fengið nóg af stórum loforðum, veikum forsendum og óljósum framtíðareiningum. Það sem vantar núna eru verkefni sem eru jarðbundin, mælanleg, vottuð og rekjanleg.

Höfundur:

Aríel Jóhann Kessler Árnason,

Stofnandi Súrefnis vottaðra eininga, surefni.is Sérfræðingur hjá EFLU verkfræðistofu, teymi umhverfis og vottana Stóð fyrir fyrstu tveimur Verra verkefnum Íslands, þar á meðal fyrstu vottuðu virku kolefniseiningum landsins í Ísorkuverkefninu